Prawo cytatu

Prawo do cytowania lub inaczej prawo cytatu jest jedną z podstawowych i najczęściej wykorzystywanych postaci dozwolonego użytku utworu w prawie autorskim. Nie zawsze jednak jest oczywiste w jaki sposób oraz w jakich sytuacjach z tego uprawnienia można korzystać. Jako przykład stanowiący ilustrację do wyjaśnienia na czym polega prawo cytatu posłużę się autentyczną sytuacją jaka wynikła w czasie organizacji jednego z krakowskich wydarzeń kulturalnych.

Podczas konsultacji zadano nam pytanie dotyczące instalacji artystycznej, składającej się ze starych telewizorów, która miała zostać umieszczona tuż przy Wiśle. Część z telewizorów wyświetlała tzw. mrówki (white noise), na innych natomiast pojawiać miały się zapętlone fragmenty filmów, teledysków oraz filmików z YouTube.

Prawo autorskie dopuszcza umieszczanie fragmentów cudzych, rozpowszechnionych utworów, a nawet całych drobnych utworów w innych utworach. Jest to jednak obwarowane pewnymi warunkami. Pierwszym z nich jest wymienienie twórcy utworu, którego fragment wykorzystujemy  oraz źródła, z którego zaczerpnęliśmy uzyskując dany utwór (np. link do filmu na YouTube). Informacje te należy wyeksponować w taki sposób aby każda osoba podziwiająca instalację mogła się z nimi zapoznać. Drugim warunkiem skorzystania z prawa cytatu jest obowiązek aby nasze dzieło, w którym umieszczamy urywek cudzego utworu stanowiło utwór w rozumieniu prawa autorskiego, tj. było przejawem działalności twórczej o indywidualnym charakterze – decyduje tutaj głównie kryterium oryginalności danego dzieła. Należy więc za każdym razem ocenić czy dzieło, w którym umieścimy cytat spełnia wymagania kwalifikujące je jako utwór chroniony prawem autorskim. W przypadku instalacji z telewizorów, o której mowa nie mieliśmy wątpliwości – z pewnością jest ona utworem!

Jak już wspomniałem na wstępie, prawo cytowania stanowi jeden z rodzajów dozwolonego użytku, nie jest zatem potrzebna żadna zgoda ze strony posiadacza praw autorskich na wykorzystanie jego utworu. Nie przysługuje mu też z tego tytułu wynagrodzenie.

Odrębną kwestią są autorskie prawa osobiste twórcy, a zwłaszcza „prawo do integralności utworu”, zgodnie z którym utwór może być wykorzystywany tylko w taki sposób w jaki został on ustalony przez twórcę, w innym wypadku dochodzi do naruszenia – np. twórca namalował tryptyk, ale galeria sztuki pomyliła kolejność lub wystawiła tylko dwa obrazy. W przypadku instalacji ze starych telewizorów może do tego dojść poprzez dokonanie zmian w sposobie prezentacji filmów  (np. zmiana kolorów lub tempa odtwarzania). Twórca ma wtedy prawo do żądania usunięcia skutków naruszenia, a jeżeli sprawa trafiła do sądu,  w przypadku zawinionego naruszenia sąd może (ale nie musi) przyznać twórcy pieniężne zadośćuczynienie.

Abstrahując od przykładu instalacji z telewizorów należy pamiętać, że istnieje możliwość przekroczenia granic prawa cytatu, może to nastąpić w przypadku dokonania zbyt dużej ingerencji w utwór, który chcemy zacytować. W takiej sytuacji może niezamierzenie dojść do stworzenia „utworu zależnego” będącego opracowaniem cudzego utworu np. stworzenie animacji z serii zdjęć lub wykorzystanie zbyt dużego fragmentu sampla w piosence. Na rozpowszechnienie utworu zależnego zawsze potrzebna jest zgoda uprawnionego.

Proszę pamiętać, że niniejszy artykuł stanowi jedynie zarys problemu w oparciu o konkretny przykład. Tematyka ta jest bardzo obszerna i jeszcze nie raz zagości na naszym blogu, dlatego też nie zostały tu poruszone wszystkie kwestie związane z prawem do cytowania.

Podsumowując:

  • Cytowanie to nie tylko przytaczanie fragmentu cudzego tekstu lub wypowiedzi i ujęcie go w cudzysłów,
  • Cytując należy zawsze oznaczyć autora oraz źródło, z którego korzystamy,
  • Trzeba pamiętać aby nie przekroczyć granic cytatu

A. Sovtysik – White Noise 1 #ArsTechne #Barka

A photo posted by ArsTechne (@arstechne) on

Related Posts

Leave a comment

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.